In 1968 won de amper dertigjarige Tsjech Jiří Menzel voor zijn Zwaarbewaakte treinen de Oscar voor beste buitenlandse film. Voor die anderhalf uur durende prent uit de Tsjecho-Slowaakse nouvelle vague, bij ons ook bekend als Hou de trein in het oog, baseerde Menzel zich al voor de tweede keer, en zeker niet voor het laatst, op het groteske literaire werk van zijn landgenoot Bohumil Hrabal. In Zwaarbewaakte treinen – naar Hrabals gelijknamige novelle uit 1965 – volgen we het wel en wee op een landelijk spoorwegstationnetje, waar de verveling geen kans krijgt door de aan gang zijnde Tweede Wereldoorlog. De doorgaande treinen, zwaarbewaakt of niet, hebben altijd wel iets te maken met de bikkelharde strijd van de nazi’s ergens ver weg buiten beeld. Maar dat is niet de eerste zorg van de diverse personages: een op promotie beluste stationschef die zich vooral bezighoudt met zijn duiven, een viriele treindienstleider die de derrière van een telegrafiste met stationsstempels opsmukt én bovenal de jonge protagonist Miloš Hrma, die aan voortijdige ejaculatie lijdt en vertwijfeld op zoek gaat naar een manier om zich van zijn mannelijkheid te overtuigen. Naarmate de film vordert, wordt Miloš zelfs mannelijker dan hij ooit had durven dromen. Hoewel de finale in wezen dieptragisch is, voert de Hrabaliaanse lichtheid toch de boventoon.
Peščanik (De Zandloper) is een recente verfilming van de gelijknamige roman van Danilo Kiš. Centraal in de film staat een Hongaars-Joods-Servisch gezin dat we leren kennen via de volwassen zoon van het gezin, Andreas Sam. Andreas is een jonge schrijver die op zoek is naar zijn roots en herinneringen aan zijn vader die verdween in de gekte van Wereldoorlog II. Via dromen en herinneringen krijgen we zicht op de kindertijd van Andreas, zijn leven in een Centraal-Europese stad vol verschillende culturen, religies en nationaliteiten in een tijd van opkomend nationalisme. Andreas vindt vragen op zijn antwoorden, maar krijgt er ook heel wat nieuwe vragen en twijfels bovenop.
Deze zwart-wit film kwam uit net voor de val van de Sovjet-Unie en is gebaseerd op de gelijknamige novelle (1925) van Michail Bulgakov. In het Moskou van de jaren 20 voeren Prof. Preobraženskij en zijn collega Dr. Bormental’ een ongezien experiment uit: ze slagen erin om een menselijke hypofyse over te planten in de hersens van een hond. Wanneer de hond enkele weken later een menselijke vorm aanneemt, lijkt het resultaat de verwachtingen te overtreffen. Achter dit nieuwe menselijke uiterlijk gaat echter het karakter schuil van de donor, een alcoholverslaafde hooligan. Het experiment draait al snel op een nachtmerrie uit, zeker wanneer ook de communistische activist Švonder zich met de zaak begint te moeien.
Rusland, 2004 – Oleg Stepčenko
Viy, ook wel gekend onder de titels Forbidden Empire en The Forbidden Kingdom, is een recente verfilming van Nikolaj Gogol’s gelijknamige horrorverhaal uit 1835. Het verhaal werd voor een eerste keer verfilmd in 1967 – de eerste en enige Sovjethorrorfilm, die miljoenen bezoekers aantrok. De tweede verfilming – in 3D en zonder de stuntelige special effects uit 1967 – kwam uit in 2014 en werd meteen de meest succesvolle Russische film van dat jaar. De film vertelt het verhaal van een Engelse cartograaf, Jonathan Green, die een wetenschappelijke reis onderneemt naar Oost-Europa. Op een bepaald moment verdwaalt hij en belandt hij in een geïsoleerd dorp in Oekraïne. De bewoners van het plaatsje vertellen hem het verhaal van een overleden meisje dat in de kerk opgebaard lag en in een heks veranderde. De kerk werd nadien een vervloekte plaats. De cartograaf gelooft er niets van, maar blijft toch in het dorp, waar algauw de poppen aan het dansen gaan.
Rusland, 2009 – Pavel Bardin
Deze film in documentairestijl vertelt het verhaal van een Russische bende neonazi’s, Russia 88, in Moskou. De bende wordt in haar dagelijkse activiteiten – lees: het terroriseren van allochtonen en andersdenkenden – gefilmd om er propagandafilmpjes van te maken. Wanneer de leider van de bende, Shtyk, ziet dat zijn zus een relatie heeft met iemand uit de Kaukasus, een zekere Robert, slaan bij hem de stoppen door. Het komt tot een gewelddadige confrontatie tussen de bende van Shtyk en de vrienden van Robert, waarbij een dodelijk slachtoffer valt. Plots wordt het bittere ernst: de groep komt onder druk te staan, ook door de spanning tussen Shtyk en zijn zus.
Bulgarije, 2014 – Kristina Grozeva & Petar Valchanov
De film toont het verhaal van Nadezhda (Hoop), een lerares Engels in een provinciaal Bulgaars stadje. In haar klas is er iemand die geld steelt. Nadezhda is vastbesloten de dader te vinden en te straffen. Op hetzelfde moment staat ze zelf financieel onder druk. De bank wil beslag leggen op haar huis. Nadezhda wordt geconfronteerd met een aantal morele dilemma’s en beleeft absurde en komische crisissituaties die haar kijk op integriteit en ethiek veranderen. De film is een ‘dissectie’ van de gewone, post-socialistische mens in Bulgarije. Het is spannend én tragikomisch. De film kreeg Bulgaarse en internationale onderscheidingen.
Kroatië, Macedonië, Servië, Slovenië, 2006 – Rajko Grlić
Karaula is het eerste gemeenschappelijke project van alle voormalige Joegoslavische republieken sinds het einde van Joegoslavië. Het scenario werd geschreven door Grlić en de journalist Ante Tomić, het project kostte in totaal bijna 2,5 miljoen euro gekost. In een kleine grenspost aan de grens tussen Joegoslavië en Albanië kijkt een zoveelste generatie soldaten uit naar het einde van haar legerdienst, de dagen tellend die hen scheiden van het ogenblik waarop ze hun uniform van zich af mogen werpenHet is de lente van 1987, en geen van hen vermoedt dat ze die kleren weldra opnieuw zullen aantrekken en ten oorlog zullen trekken – het zijn immers de laatste dagen van een land dat Joegoslavië heette. Karaula is een komedie over mensen die slechts een voetstap van een tragedie verwijderd zijn, in een niet zo ver verleden waarover het vertelt zonder nostalgie of haat. Karaula won de Film & Literatuur Award, de hoofdprijs van het Nederlandse Film by the Sea International Film Festival.
Rusland, 1997 – Aleksey Balabanov
Daniil (Danila) Bagrov heeft net zijn legerdienst achter de rug en keert terug naar zijn geboortedorp. Op weg naar huis komt hij in een gevecht met bewakingsagenten terecht en hij wordt opgepakt. Hij komt vrij op voorwaarde dat hij werk zoekt. Zijn moeder stuurt hem naar Sint-Petersburg, naar zijn broer Viktor die er – dat denkt ze tenminste – een goede baan heeft. Viktor werkt eigenlijk als huurmoordenaar en loopt in de kijker bij zijn opdrachtgever – hij is te onafhankelijk en veeleisend geworden. Hij wordt geschaduwd en kan ieder moment zelf in de val lopen. Eenmaal in Sint-Petersburg komt Daniil in aanraking met het rauwe leven van de jaren ’90. Viktor vraagt Daniil om een van zijn opdrachten over te nemen: de moord op een Tsjetsjeense maffiabaas. Daniil werkt de klus als een echte professional af maar doodt ook een van de helpers van Viktors opdrachtgever. Daniil wordt vanaf nu zelf opgejaagd wild.
Bulgarije, 2008 – Stefan Komandarev
De film begint in 1970, wanneer Alex wordt geboren in een klein Bulgaars stadje. Zijn familie vlucht naar het Westen, meer bepaald – Duitsland. 25 jaar later slaat het noodlot toe. Alex verliest zijn ouders in een auto-ongeluk, zelf lijdt hij aan geheugenverlies. Alex’ grootvader, de legendarisch Bai Dan, komt naar Duitsland om Alex te helpen. Bai Dan leert Alex backgammon spelen, ze reizen naar Bulgarije en Alex krijgt uiteindelijk niet alleen zijn geheugen, maar ook zijn zin om te leven terug. Een cultfilm met vele internationale onderscheidingen.
Bosnië-Hercegovina, 2003 – Pjer Žalica
Deze tragikomedie speelt zich af in de late jaren negentig in de naoorlogse Bosnische stad Tesanj. De stad wordt geteisterd door corruptie van tijdens de oorlogsjaren, criminaliteit en etnische onverdraagzaamheid en doet er alles aan om dit te doen ophouden. Waarnemers van de internationale gemeenschap kijken streng toe. Plots blijkt dat er hoog bezoek komt – de stad heeft slechts zeven dagen om zich voor te bereiden op het bezoek van de Amerikaanse president Bill Clinton. De corruptie is lang niet overwonnen, maar de bewoners werken samen voor de verwelkoming en zorgen ervoor dat alles er van buitenaf in orde uitziet. De film werd genomineerd als inzending van Bosnië-Herzegovina voor de Oscars (in de categorie van beste buitenlandse film), daarnaast won de film diverse filmprijzen.
